February 2019 – Phayurin

ในบรรดาสัตว์เลี้ยงทั้งหมดของมนุษย์ สุนัขถือเป็นสัตว์ที่มีความคุ้นเคยและใกล้ชิดกับคนจนได้รับสมญาว่า เป็นเพื่อนที่แสนดีของมนุษย์ ทว่าก่อนที่สุนัขจะเข้ามาอาศัยอยู่รวมชายคาเดียวกับมนุษย์นั้น พวกมันต้องใช้เวลาในการวิวัฒนาการยาวนานหลายสิบล้านปี เส้นทางวิวัฒนาการของสุนัขเริ่มต้นขึ้นเมื่อ 37 ล้านปีก่อน ในทวีปอเมริกาเหนือ จากสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่ชื่อ เฮสเพอโรคูโอน (Hesperocyon) ซึ่งเป็นสัตว์กินเนื้อลำตัวยาว 90 เซนติเมตร รูปร่างคล้ายพังพอนขนาดใหญ่ หางค่อนข้างยาว ขาสั้น ซึ่งบอกให้รู้ว่า พวกมันไม่ใช่นักวิ่งที่รวดเร็ว แต่เนื่องจากในยุคนั้นพื้นที่ส่วนใหญ่ของโลกถูกปกคลุมด้วยผืนป่า การมีฝีเท้าเร็วจึงยังไม่ใช้สิ่งจำเป็นนัก แต่พวกเฮสเพอโรคูโอนน่าจะพัฒนาทักษะในการดมกลิ่นเพื่อใช้ค้นหาเหยื่อในป่ามากกว่า

ราว 30 ล้านปีที่แล้ว พวกเฮสเพอโรคูโอนได้ปรับตัวจนเกิดสายพันธุ์ใหม่ๆหลายชนิด เช่น พวกอาไคโอคูโอน (Archaeocyon) ที่ดูคล้ายหมาไม้และฟลาโอคูโอน (Phlaocyon)ซึ่งมองดูคล้ายแรคคูนผสมสุนัข สัตว์เหล่านี้ได้มีการพัฒนารูปร่างให้เหมาะสมกับสภาพแวดล้อมที่เริ่มเปลี่ยนแปลงจากพื้นป่ากลายมาเป็นทุ่งหญ้ามากขึ้น อย่างไรก็ตาม รูปร่างของพวกมันก็ยังคงดูแตกต่างจากสุนัขในปัจจุบันอยู่มาก จนกระทั่งเมื่อ 28 ล้านปีที่แล้ว ซึ่งเป็นยุคที่ทุ่งหญ้าขนาดใหญ่เข้าแทนที่ผืนป่า พวกสุนัขดึกดำบรรพ์ก็ได้ปรับตัวให้มีช่วงขาที่ยาวขึ้นและเดินโดยใช้ปลายเท้า เพื่อช่วยให้พวกมันสามารถไล่ล่าเหยื่อชนิดใหม่ๆ เช่น กวางและแอนทีโลปยุคแรก ที่หากินในทุ่งหญ้าได้ พวกสุนัขดึกดำบรรพ์เหล่านี้ได้แก่ พวกซุนคาเฮคาทันซึ่งมีรูปร่างยาวและช่วงขาที่ยาวขึ้น สรีสระของมันแสดงถึงการเป็นนักล่าที่ปราดเปรียว ขณะเดียวกันก็ได้พัฒนารูปแบบของฟันและเขี้ยวให้เหมาะแก่การสังหารมากยิ่งขึ้น นักโบราณชีววิทยาสันนิษฐานว่า สัตว์เหล่านี้น่าจะอาศัยอยู่รวมกันเป็นฝูงแบบเดียวกับสุนัขป่าในปัจจุบัน

เมื่อ 12 ล้านปีก่อน ได้เกิดสุนัขกลุ่มใหม่ๆขึ้นมาและเริ่มเข้าแทนที่พวกเดิม ได้แก่ พวกเอพิคูโอน (Epicyon) ซึ่งมีขนาดใหญ่กว่าหมาป่าสีเทาในปัจจุบันเกือบสองในสาม และ พวกยูคูโอน (Eucyon)ซึ่งมีรูปร่างลักษณะและขนาดใกล้เคียงกับหมาป่าแจ๊คเคิล สุนัขดึกดำบรรพ์เหล่านี้กลายเป็นนักล่าแห้งท้องทุ่งโดยสมบูรณ์ พวกมันแพร่กระจายพันธุ์อยู่ทั่วไปในเขตทุ่งราบของทวีปอเมริกาเหนือ ก่อนจะเริ่มอพยพข้ามสะพานแผ่นดินเข้าไปในทวีปยุโรป เมื่อราว 6 ล้านก่อนจนกระทั่งเมื่อโลกเข้าสู่ยุคพลีสโตซีนเมื่อ 2 ล้านปีที่แล้ว พวกสุนัขดึกดำบรรพ์ก็ได้แพร่กระจายทั่วทั้งอเมริกาเหนือ ยุโรป และหลายส่วนของทวีปเอเชีย

ต่อมาเมื่ออากาศของโลกเริ่มหนาวเย็นและแห้งแล้งลงในช่วงครึ่งหลังของยุคพลีสโตซีน สัตว์กินพืชขนาดใหญ่ที่เชื่องช้าหลายชนิดก็ได้สูญพันธุ์ไป ทำให้พวกสุนัขดึกดำบรรพ์ขนาดใหญ่อย่างพวกเอพิคูโอน ต้องสูญพันธุ์ตามเหยื่อของพวกมันไปด้วย ในขณะที่พวกสุนัขดึกดำบรรพ์กลุ่มยูคูโอนซึ่งมีขนาดเล็กกว่า สามารถปรับตัวเข้ากับความเปลี่ยนแปลงของสภาพอากาศได้ดีกว่า นอกจากนี้พวกมันยังมีฟันที่เหมาะสำหรับการเคี้ยวทั้งเนื้อสัตว์และพืช จึงทำให้พวกยูคูโอนอยู่รอดมาได้โดยสุนัขดึกดำบรรพ์เหล่านี้ได้วิวัฒนาการเป็นสายพันธุ์ใหม่ๆ หลายชนิดและกลายเป็นต้นกำเนิดของสัตว์ตระกูลสุนัขในยุคปัจจุบันส่วนใหญ่ ซึ่งรวมถึง สุนัขป่า หมาป่าโคโยตี้และหมาป่าแจ๊คเคิล

สำหรับสุนัขเลี้ยง เพื่อนที่แสนดีของมนุษย์นั้น ต้นตระกูลของพวกมันคือสุนัขป่าซึ่งมีวิวัฒนาการมาจากพวกยูคูโอนเมื่อเกือบ 1 ล้านปีก่อน นักวิทยาศาสตร์เชื่อว่า ความสัมพันธ์ระหว่างพวกสุนัขป่ากับมนุษย์เริ่มขึ้นเมื่อราว 14,000 ปีมาแล้ว โดยอาจเริ่มจากการที่มีหมาป่าบางส่วนในยุคนั้นเข้ามาหากินเศษอาหารที่ถูกทิ้งไว้ใกล้แหล่งที่อยู่ของมนุษย์ จากนั้นก็มีบางตัวที่คุ้นเคยกับคนมากขึ้นและใช้เวลาอยู่กับมนุษย์มากขึ้นเรื่อยๆ ในขณะที่มนุษย์ในยุคนั้นก็เริ่มเห็นถึงประโยชน์ของหมาเหล่านี้ ที่จะคอยส่งเสียงเตือนเวลามีสัตว์ร้ายหรือเหยื่อขนาดใหญ่เข้ามาในอาณาบริเวณใกล้ถ้ำที่พวกเขาพักอาศัย ความสัมพันธ์ในรูปแบบนี้ดำเนินไปยวนานนับพันปี จนมนุษย์เริ่มนำเอาลูกของสุนัขป่ามาเลี้ยงจนเชื่องและใช้เป็นผู้ช่วยในการล่าสัตว์
ทั้งนี้จากหลักฐานทางโบราณคดีระบุชัดว่า สุนัขป่าคือสัตว์ชนิดแรกที่มนุษย์นำมาเลี้ยง และเมื่ออารยธรรมของมนุษย์เจริญก้าวหน้าขึ้น พวกเขาก็ได้ทำการพัฒนาสายพันธุ์ของสุนัขให้มีความหลากหลายตามความต้องการจนเกิดเป็นสุนัขสายพันธุ์ต่างๆ ตั้งแต่ พูดเดิ้ลขนฟูตัวเล็กๆ บลูด๊อกหน้าย่น โดเบอร์แมนขายาวขนเกรียน ไปจนถึงเซนเบอร์นาร์ดที่หนัก 100 กว่ากิโลกรัม ซึ่งสุนัขเลี้ยงแทบทุกสายพันธุ์ในปัจจุบันล้วนสืบเชื้อสายมาจากสุนัขป่าทั้งสิ้น

งานศึกษาวิจัยในเรื่องต้นกำเนิดของสุนัขที่มีมาในอดีตชี้แนะแหล่งกำเนิดในที่ต่างๆ กัน รวมทั้งตอนใต้ของจีน ตะวันออกกลาง ไซบีเรีย และยุโรป แต่งานวิจัยล่าสุดที่เพิ่งเผยแพร่ออกมาระบุว่า น่าจะเป็นเอเชียกลาง ซึ่งรวมถึงเนปาลและมองโกเลียด้วย

ไม่มีใครโต้แย้งว่า สุนัขยุคปัจจุบันสืบสายพันธุ์มาจากสุนัขป่าพันธุ์ grey wolf เมื่อราวๆ 15,000 ปีมาแล้ว แต่ที่ยังตกลงกันไม่ได้ก็คือ สุนัขที่เราเห็นทั่วไปไม่ว่าจะเป็นสุนัขเลี้ยงตามบ้าน หรืออยู่ข้างถนน มีต้นกำเนิดมาจากที่ไหน

Laura M. Shannon และ Adam R. Boyko ที่มหาวิทยาลัย Cornell และผู้ร่วมทีมงานในประเทศอื่นๆ ศึกษา DNA สามชนิดที่แตกต่างกันของสุนัขมากกว่า 4500 ตัวที่มาจากพันธุ์ต่างๆ 161 พันธุ์ และสุนัขตามหมู่บ้านหรือสุนัขข้างถนน 549 ตัวใน 38 ประเทศ

DNA สามชนิดที่นำมาศึกษา คือ Chromosomes ทั้งหมดในนิวเคลียสของแซลล์ Y Chromosomes และ mitochondria ซึ่งเป็นแหล่งพลังงานนอกแซลล์

แม้ขนาดตัวอย่างสุนัขที่ศึกษานี้ไม่ใหญ่เมื่อเปรียบเทียบกับจำนวนสุนัขทั่วโลกที่ประมาณว่ามีมากถึงหนึ่งพันล้านตัว แต่นักวิทยาศาสตร์ในวงการสุนัขอย่าง Greger Larson ของมหาวิทยาลัย Oxford ในอังกฤษ ยกย่องว่าเป็นการศึกษาที่กว้างขวางครอบคลุม โดยเฉพาะเมื่อคำนึงถึงสภาพทางภูมิศาสตร์ที่หลากหลายในการเก็บตัวอย่าง DNA ของสุนัขมาวิเคราะห์

ผลของการศึกษาชิ้นนี้สรุปความเห็นว่า ต้นกำเนิดของสุนัขอยู่ที่เอเชียกลาง ซึ่งรวมทั้งประเทศเนปาลและมองโกเลีย อย่างน้อยเมื่อประมาณ 15,000 ปีที่แล้ว